Konferencja CAKE ws. przyszłości EU ETS

Konferencja CAKE ws. przyszłości EU ETS

Konferencja CAKE ws. przyszłości EU ETS

W dniu 12 września 2025 r. w siedzibie Instytutu Ochrony Środowiska – Państwowego Instytutu Badawczego (IOŚ-PIB) w Warszawie oraz online odbyła się konferencja pt. „Shaping the Future of the EU ETS: Lessons, Challenges, and Pathways for Reform”. Wydarzenie było współorganizowane przez Centrum Analiz Klimatyczno-Energetycznych (CAKE) działające w KOBiZE/IOŚ-PIB oraz Florence School of Regulation – European University Institute (FSR EUI). Spotkanie zgromadziło przedstawicieli administracji publicznej, przemysłu oraz ekspertów zajmujących się polityką klimatyczną i funkcjonowaniem EU ETS.

Warsztat otworzył Maciej Cygler (CAKE/IOŚ-PIB), podkreślając znaczenie współpracy polskich i europejskich instytucji badawczych w zakresie rozwoju narzędzi analitycznych wspierających politykę klimatyczną. Zaznaczył, że wydarzenie wpisuje się w cykl działań podejmowanych w ramach projektów LIFE ENSPIRE oraz LIFE COASE, których celem jest wsparcie procesu reformy EU ETS oraz budowanie wiedzy i dialogu na temat przyszłości systemu handlu uprawnieniami do emisji.

Sesja 1 – prezentacje FSR EUI

Pierwszą sesję rozpoczęła Marie Raude (FSR EUI), przedstawiając kluczowe wnioski z projektu LIFE COASE w prezentacji pt. „Key findings from 20 years of the EU ETS”. Zaprezentowała wyniki analiz obejmujących dwie dekady funkcjonowania unijnego systemu handlu emisjami, wskazując zarówno na jego skuteczność w redukcji emisji, jak i wyzwania związane z dostępnością danych oraz ich spójnością. Podkreśliła, że EU ETS jest coraz bardziej złożonym mechanizmem, do którego włączane są kolejne sektory i który inspiruje do rozwoju kolejnych systemów handlu emisjami na świecie. W wystąpieniu zwrócono uwagę na wysoki udział sektora energetycznego i przemysłu (EU ETS) w Polsce w emisjach ogółem, ale należy zauważyć, że udział ten w ostatnich latach maleje. Ciekawy obraz daje również statystyka wejść i wyjść podmiotów z systemu EU ETS w Polsce – najwięcej następowało pomiędzy kolejnymi fazami EU ETS w 2008 r. i 2013 r., a także w latach 2021-2022, podczas kryzysu energetycznego (wysoka inflacja, wysokie ceny energii i uprawnień do emisji). Omówiono również kwestie deficytu uprawnień w instalacjach od 2013 r. oraz rosnącą aktywność podmiotów na rynku. Od 2013 r. polskie instalacje zaczynają mieć deficyty uprawnień, z uwagi na mniejszą liczbę bezpłatnych uprawnień, które stopniowo muszą kupować na aukcjach.

Następnie Lea Heinrich (FSR EUI) przedstawiła nowy projekt – LIFE NETS. Jest on kontynuacją działań podjętych w ramach LIFE COASE i zakłada stworzenie europejskiego centrum wiedzy o EU ETS. Projekt będzie rozwijał zestaw wskaźników służących m.in. do monitorowania funkcjonowania systemu, analizował zachowania rynkowe, sposób wykorzystania przychodów z aukcji oraz dążył do poprawy jakości i przejrzystości danych.

Sesja 2 – prezentacje CAKE/KOBiZE

W drugiej sesji głos zabrali przedstawiciele CAKE/KOBiZE. Marta Rosłaniec omówiła reformy EU ETS analizowane w ramach projektu LIFE ENSPIRE, przedstawiając główne kierunki zmian w systemie oraz wyzwania związane z jego rozszerzeniem na kolejne sektory i regiony.

Następnie Jakub Boratyński (CAKE/KOBIZE) zaprezentował analizę dotyczącą mechanizmu CBAM w prezentacji pt. „EU CBAM: Carbon Content and Cost Estimates for 2030–2035”. Nasz ekspert przedstawił dwa scenariusze dotyczące mechanizmu CBAM – w obecnym kształcie oraz po rozszerzeniu zakresu sektorowego tego podatku (m.in. o produkty przetworzone) i wyniki analizy pokazujące potencjalne skutki tych scenariuszy na wielkość eksportowanych do UE emisji, przychody UE z CBAM oraz koszty importu. Podkreślił, że poszerzenie listy produktów objętych CBAM kilkukrotnie zwiększyłoby wielkość emisji związanej z importem, przy czym aż 15 krajów odpowiadałoby za 75% wbudowanych emisji w imporcie do UE. Najbardziej narażone na dodatkowe koszty będą sektory cementu, żelaza, stali i aluminium. Jakub Boratyński zwrócił uwagę, że CBAM, choć koncepcyjnie prosty, w praktyce jest skomplikowany w implementacji. Wyzwaniem będzie m.in. weryfikacja rzeczywistych emisji deklarowanych przez importerów oraz sposób ustalania cen certyfikatów CBAM (część państw spoza UE może np. sztucznie zawyżać te ceny w swoich systemach). Zaznaczył również, że kluczowym czynnikiem wpływającym na przychody z CBAM są ceny emisji poza UE – obecnie analizy CAKE zakładają, że mogą być one średnio o 60% niższe od cen uprawnień EU ETS, co w istotny sposób kształtuje skalę przychodów. Z tego względu, jak podkreślił, CBAM nie powinien być traktowany jako trwałe źródło dochodów dla budżetu UE, lecz raczej jako narzędzie ochrony konkurencyjności europejskiego przemysłu i zachęta do tworzenia systemów handlu emisjami w innych krajach.

Sesja 3 – dyskusja panelowa

Kulminacyjnym punktem wydarzenia była dyskusja panelowa „Future of the EU ETS post-2030”, moderowana przez Macieja Cyglera. Podczas dyskusji omówiono kluczowe wyzwania stojące przed EU ETS w perspektywie 2040 r. W panelu udział wzięli:

• Robert Jeszke – Zastępca Dyrektora IOŚ-PIB, Dyrektor KOBiZE,
• Simone Borghesi – Dyrektor FSR Climate, profesor EUI, Prezydent EAERE, 
• Paweł Różycki – Zastępca Dyrektora Departamentu Ochrony Powietrza i Zmian Klimatu, Ministerstwo Klimatu i Środowiska,
• Renata Auchimik – Ekspert, PKN Orlen.

Robert Jeszke (CAKE/KOBIZE) w swojej wypowiedzi odniósł się do wyzwań związanych z realizacją celu redukcji emisji do 2040 r. oraz do kierunku, w jakim powinien ewoluować EU ETS. Podkreślił, że jeśli prace nad nową architekturą systemu nie zostaną podjęte w odpowiednim tempie, osiągnięcie zakładanych redukcji będzie niezwykle trudne. Zdaniem Roberta Jeszke kluczowe jest znalezienie właściwego balansu pomiędzy redukcją emisji a utrzymaniem rozwoju gospodarczego w UE, ponieważ zachowanie konkurencyjności przemysłu europejskiego pozostaje absolutnym priorytetem. Wskazał na narastający problem carbon leakage i rolę CBAM jako nowego instrumentu ochrony przemysłu, który (mimo że nie jest rozwiązaniem idealnym) ma istotne znaczenie globalnie. Zaznaczył także konieczność uwzględnienia w systemie małych instalacji, a także zapewnienia płynnego przejścia pomiędzy ETS1 i ETS2, które będą generowały zupełnie różne koszty dla uczestników. Szczególną uwagę poświęcił roli jednostek offsetóych i CDR (removals), podkreślając, że w przyszłości konieczne będzie stworzenie nowej instytucji zarządzającej tymi instrumentami. Odniósł się również do znaczenia międzynarodowej współpracy, zarówno poprzez rozwój projektów LIFE analizujących systemy poza UE, jak i poprzez wykorzystanie jednostek offsetowych w ramach art. 6 Porozumienia Paryskiego. Według Roberta Jeszke możliwość wykorzystania offsetów powinna być większa niż obecnie proponowany limit 3%, przy jednoczesnym zapewnieniu jakości i wiarygodności kredytów wprowadzanych na rynek. Robert Jeszke zwrócił uwagę na potrzebę przemyślenia przyszłości mechanizmu rezerwy MSR, który nie spełnia już swojej roli, gdyż był projektowany w zupełnie innych realiach gospodarczych. Zaproponował utworzenie do Europejskiego Centralnego Banku Węglowego (ECCB), który miałby zarządzać zarówno rezerwą MSR, jak i nowymi instrumentami, takimi jak jednostki offsetowe oraz CDR. Dzięki temu możliwe byłoby elastyczne reagowanie na przyszłe wahania cen i zapewnienie większej stabilności systemu. Podkreślił także, że EU ETS potrzebuje elastyczności, przewidywalności i pragmatyzmu, które często umykają unijnym regulacjom. CDRy, choć bardzo kosztowne, będą musiały zostać włączone do systemu poprzez instrumenty takie jak kontrakty różnicowe CfD. Jednocześnie konieczne będzie rozwijanie współpracy z innymi regionami, aby wspierać globalne redukcje emisji, a nie tylko koncentrować się na rynku wewnętrznym UE. Odnosząc się do przyszłości ETS2, Robert Jeszke zauważył, że jego wprowadzenie jest naturalną ewolucją systemu i niezbędnym krokiem w kierunku redukcji emisji w sektorach, które dotąd nie były nim objęte. Zaznaczył jednak, że sytuacja w poszczególnych państwach czł. jest bardzo zróżnicowana, dlatego kluczowe będzie zapewnienie odpowiedniego czasu na dostosowanie się oraz rozważenie ewentualnych wyłączeń dla wybranych państw.

Simone Borghesi (FSR EUI) podkreślił inspirujący charakter projektów realizowanych przez CAKE i IOŚ-PIB oraz ich znaczenie dla dalszego rozwoju ETS. Wskazał na potrzebę konsolidacji systemu i pełniejszego wykorzystania przychodów z aukcji uprawnień, które mogą skutecznie wspierać redukcję emisji, jeśli zostaną odpowiednio zakomunikowane i przejrzyście wykorzystane. Szczególną wagę przywiązał do lepszego dostępu do danych o ETS – bez szybkiego i pełnego dostępu trudno tworzyć rzetelne rekomendacje. W tym celu nowy projekt FSR będzie rozwijał działania w zakresie poprawy przejrzystości, wizualizacji danych i komunikacji. Odnosząc się do Mechanizmu Rezerwy Stabilizacyjnej (MSR), Borghesi uznał, że działa on poprawnie, ale wymaga reformy – przede wszystkim przekształcenia w mechanizm cenowy z korytarzem cenowym, który zwiększy przewidywalność systemu. Ekspert podkreślił także międzynarodowy wymiar ETS, kluczowy dla osiągnięcia neutralności klimatycznej. Jak stwierdził, cel redukcji na 2040 r. jest realny, ale wymaga silnej woli politycznej. ETS powinien stać się benchmarkiem dla innych regionów świata, pokazując, że ambitna polityka klimatyczna może iść w parze z rozwojem gospodarczym.

Paweł Różycki (MKiŚ) zwrócił uwagę, że obecnie trwają intensywne negocjacje dotyczące polityki klimatycznej do 2030 r., a w przyszłym roku rozpoczną się rozmowy nad nowym celem na 2040 r. Podkreślił, że kluczowe znaczenie ma sytuacja geopolityczna, zwłaszcza wojna w Ukrainie, która wymusza uwzględnienie potrzeb zwiększenia produkcji militarnej. W tym kontekście rozważane są rozwiązania pozwalające na ulgi w ETS dla sektorów, które wspierają przemysł obronny – takich jak chemikalia, stal czy cement. Odnosząc się do konkurencyjności europejskiego przemysłu, Różycki nawiązał do raportu Mario Draghiego, wskazującego na wyzwania wobec rosnącej potęgi gospodarczej Chin. W tym świetle rozszerzenie CBAM i dalsze utrzymanie części darmowych uprawnień uznał za konieczne, by uniknąć ryzyka deindustrializacji. Po 2030 r. – jak zaznaczył – kluczowe będzie zwiększenie elastyczności systemu ETS, m.in. poprzez szersze wykorzystanie mechanizmów kompensacyjnych, takich jak removale i offsety. W tym zakresie dużą rolę może odegrać ECCB, które pozwoliłoby stabilizować system i obniżać koszty dla przemysłu. Różycki podkreślił także znaczenie współpracy międzynarodowej i korzystania z doświadczeń innych państw, zwłaszcza sąsiadujących, które borykają się z podobnymi wyzwaniami. Jego zdaniem Polska powinna aktywnie wykorzystywać te dobre praktyki w unijnych negocjacjach i uważnie słuchać głosu krajowego przemysłu. W odniesieniu do przyszłości MSR zaznaczył, że obecny system nie jest wystarczająco przewidywalny. W perspektywie długoterminowej konieczna może być jego transformacja w ECCB, które lepiej odpowiadałoby na wyzwania „end game” unijnej polityki klimatycznej.

Renata Auchimik (PKN Orlen) wskazała, że dostępne w ramach inicjatyw takich jak Clean Industrial Deal środki sięgają jedynie kilku milionów euro, podczas gdy realne potrzeby inwestycyjne sektora przemysłowego to ok. 15 mld EUR rocznie. Z tego powodu przedsiębiorstwa obawiają się o konkurencyjność (szczególnie w branży rafineryjnej i chemicznej), gdzie koszty emisji przewyższają korzyści z mechanizmów takich jak CBAM. Auchimik zwróciła uwagę, że MSR, poprzez mechanizm anulowania EUA (invalidation mechanism), skutecznie ograniczył podaż uprawnień (ponad 2,5 mld uprawnień EUA), co w praktyce działa jak dodatkowy, ukryty cel redukcyjny. W efekcie eksport produktów rafineryjnych staje się trudny, a brak wsparcia (np. rozszerzonej darmowej alokacji dla eksportu) grozi deindustrializacją: część firm może zniknąć z rynku. W swoich rekomendacjach dotyczących EU ETS podkreśliła potrzebę: utrzymania części darmowych uprawnień, rozwoju infrastruktury wodorowej oraz wsparcia inwestycji.

Podsumowanie

Konferencja organizowana w ramach projektów LIFE ENSPIRE & LIFE COASE stworzyła przestrzeń do wymiany doświadczeń i poglądów na temat dotychczasowych osiągnięć oraz przyszłych kierunków rozwoju EU ETS. Prezentacje i dyskusje pokazały, jak istotne są reformy systemu w kontekście unijnych celów redukcyjnych do 2040 r. i neutralności klimatycznej w 2050 r. Wydarzenie podkreśliło także rolę projektów LIFE, zarówno zakończonego LIFE COASE, jak i nowo rozpoczętego LIFE ENSPIRE oraz LIFE NETS, w budowaniu wiedzy, tworzeniu narzędzi analitycznych i wspieraniu procesu decyzyjnego na poziomie krajowym i europejskim. Ponadto, wsparcie jakie daje CAKE/KOBiZE, nasze projekty, analizy, wyniki i działania pomagają nam w codziennej pracy i są nieocenionym wsparciem dla pracy w administracji centralnej.